Επί Παντός Θεατρικού Νο3 | Το θέατρο δεν ξεκίνησε στη σκηνή

Οι θεατές και οι θεώμενοι της καθημερινής ζωής

Γράφει η ηθοποιός και θεατρολόγος Φανή Γέμτου

Ένα παιδί παίζει μόνο του. Μια καρέκλα γίνεται αυτοκίνητο, μια κούκλα αποκτά φωνή και χαρακτήρα. Το παιδί επινοεί καταστάσεις, υποδύεται πρόσωπα, δημιουργεί σχέσεις και συγκρούσεις, παρακολουθεί την εξέλιξη της ιστορίας του και την αλλάζει κατά βούληση. Γνωρίζει ότι η καρέκλα παραμένει καρέκλα, αλλά μπορεί, όσο διαρκεί το παιχνίδι, να είναι και κάτι άλλο. Χωρίς να γνωρίζει τι είναι η θεατρική σύμβαση, κινείται ήδη ανάμεσα σε δύο πραγματικότητες, την πραγματική και τη φανταστική.

Η μίμηση, το παιχνίδι, η δράση, η αντίδραση και η παρατήρηση ανήκουν στις θεμελιώδεις δυνατότητες της ανθρώπινης φύσης. Δεν επινοήθηκαν από το θέατρο. Αντίθετα, η θεατρική τέχνη τις αξιοποιεί και τις οργανώνει σε μια συνειδητή πράξη αναπαράστασης. Γι’ αυτό η θεατρική διαδικασία μάς είναι τόσο οικεία, ακόμη κι όταν δεν διαθέτουμε καμία γνώση της τέχνης της υποκριτικής.

Ας σκεφτούμε μια συνηθισμένη ανθρώπινη κατάσταση. Δύο άνθρωποι συνομιλούν. Ο ένας εκφράζει μια επιθυμία, ο άλλος αντιδρά. Μια διαφωνία γεννιέται, οι στάσεις μεταβάλλονται, οι προθέσεις αποκαλύπτονται ή αποκρύπτονται. Ένας τρίτος παρακολουθεί. Δεν πρόκειται για θέατρο, αφού δεν έχει συγκροτηθεί κάποια παραστασιακή σύμβαση. Αναγνωρίζουμε όμως μια στοιχειώδη θεατρική λογική: δράση, αντίδραση και θέαση.

Αυτές οι λειτουργίες δεν κατανέμονται αποκλειστικά σε διαφορετικά πρόσωπα. Εκείνος που δρα παρατηρεί συγχρόνως τον συνομιλητή του, αντιλαμβάνεται τη δική του συμπεριφορά, προσαρμόζεται στις αντιδράσεις που προκαλεί. Ο τρίτος παρατηρητής δεν περιορίζεται στην καταγραφή των γεγονότων. Ερμηνεύει προθέσεις, αναζητά αιτίες, σχηματίζει υποθέσεις. Η παρατήρηση δεν είναι μια παθητική διαδικασία. Εμπεριέχει ήδη την επιλογή, τη σύνδεση και την ερμηνεία πληροφοριών.

Στο θέατρο αυτή η πολυεπίπεδη ανθρώπινη λειτουργία αποκτά ιδιαίτερη οργάνωση.

Ο ηθοποιός δεν παρατηρεί μόνο τον συμπαίκτη του. Έχει επίγνωση της δικής του δράσης, της σωματικής και φωνητικής του παρουσίας, των μεταβολών της σκηνικής σχέσης. Κινείται μέσα στον κόσμο της μυθοπλασίας, ενώ συγχρόνως αντιλαμβάνεται τον πραγματικό σκηνικό χώρο, τα αντικείμενα, τις αποστάσεις, τον ρυθμό και την παρουσία του κοινού. Η προσοχή του κατανέμεται σε περισσότερα από ένα επίπεδα, χωρίς να διασπάται αναγκαστικά η συνοχή της υποκριτικής του δράσης.

Ο θεατής, αντίστοιχα, δεν παρακολουθεί αποκλειστικά την ιστορία που εκτυλίσσεται μπροστά του. Αντιλαμβάνεται τους ηθοποιούς ως πραγματικά σώματα και ως μυθοπλαστικά πρόσωπα. Ακούει το γέλιο κάποιου διπλανού του, αισθάνεται μια συλλογική σιωπή, επηρεάζεται από την ατμόσφαιρα της αίθουσας. Γνωρίζει ότι βρίσκεται σε ένα θέατρο, ενώ συμμετέχει νοητικά σε έναν διαφορετικό κόσμο.

Η θεατρική εμπειρία, επομένως, δεν συγκροτείται από μία μόνο σχέση ανάμεσα σε κάποιον που δρα και κάποιον που βλέπει. Αποτελεί ένα πλέγμα αμοιβαίων παρατηρήσεων. Ο ηθοποιός παρατηρεί τον συμπαίκτη του, τον εαυτό του και το περιβάλλον της δράσης του. Ο θεατής παρατηρεί τον ηθοποιό, τον άλλο θεατή, τη μυθοπλασία και την πραγματικότητα που την περιβάλλει. Οι δύο πλευρές δεν είναι απομονωμένες. Μια αντίδραση του κοινού μπορεί να επηρεάσει τον ρυθμό της σκηνής, όπως και μια σκηνική πράξη μπορεί να μεταβάλει την ατμόσφαιρα ολόκληρης της αίθουσας.

Μέσα σε αυτή την αμοιβαιότητα, η παρατήρηση γίνεται και δημιουργική διαδικασία. Ο θεατής δεν παραλαμβάνει απλώς ένα έτοιμο νόημα. Συνδέει πληροφορίες, συμπληρώνει όσα δεν παρουσιάζονται, αποδίδει σημασίες, αναθεωρεί τις αρχικές του εκτιμήσεις. Η παράσταση διαθέτει τη δική της δραματουργική οργάνωση, αλλά η πρόσληψή της δεν είναι πανομοιότυπη για όλους. Καθένας συνθέτει την εμπειρία μέσα από τη δική του αντίληψη, τις γνώσεις και τα βιώματά του.

Παρόμοιες διαδικασίες συναντάμε στην καθημερινή αφήγηση. Όταν διηγούμαστε ένα περιστατικό, επιλέγουμε γεγονότα, αναπαράγουμε φωνές, μιμούμαστε χειρονομίες, οργανώνουμε τον χρόνο. Ο ακροατής ανασυνθέτει νοητικά όσα δεν έζησε. Στα παιδικά παιχνίδια, στις κοινωνικές τελετουργίες και στα λαϊκά δρώμενα αναγνωρίζουμε επίσης μορφές μεταμόρφωσης, συμβολικής δράσης και συλλογικής συμμετοχής.

Οι συγγένειες αυτές δεν σημαίνουν ότι κάθε ανθρώπινη πράξη αποτελεί θέατρο. Η οργανωμένη παράσταση προϋποθέτει μια αναγνωρίσιμη παραστασιακή συνθήκη, συνειδητή σύνθεση και καλλιτεχνική επεξεργασία. Η υποκριτική τεχνική, η δραματουργία, ο σκηνικός χώρος και η σχέση με τον θεατή μετασχηματίζουν τις καθημερινές ανθρώπινες λειτουργίες σε ένα ιδιαίτερο αισθητικό γεγονός.

Το θέατρο, ωστόσο, αξιοποιεί δυνατότητες που συναντάμε ήδη στην ανθρώπινη ζωή. Γι’ αυτό και μας είναι οικείο. Όχι επειδή κάθε άνθρωπος είναι ηθοποιός ή επειδή η καθημερινότητα αποτελεί μια αδιάκοπη παράσταση, αλλά επειδή η μίμηση, η παρατήρηση, το παιχνίδι και η αναπαράσταση αποτελούν τρόπους με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε και επεξεργαζόμαστε την εμπειρία μας.

Η σκηνή δεν δημιουργεί αυτές τις δυνατότητες. Τους προσφέρει μια ιδιαίτερη μορφή, έναν χώρο όπου η ανθρώπινη δράση γίνεται αντικείμενο κοινής θέασης και δημιουργικής επεξεργασίας. Το θέατρο δεν μας αποκαλύπτει μόνο όσα κάνουν οι άνθρωποι. Μας επιτρέπει να παρατηρούμε και τον τρόπο με τον οποίο τους παρατηρούμε.

Μετάβαση στο περιεχόμενο