Γράφει η Φανή Γέμτου

Αν μπορούσαμε, την ώρα μιας θεατρικής παράστασης, να εισχωρήσουμε στο μυαλό ενός ηθοποιού, τι ακριβώς θα αντικρίζαμε; Μια αλληλουχία σκέψεων; Έναν άνθρωπο που ανακαλεί τα λόγια του, υπολογίζει τις κινήσεις του και προσπαθεί να αισθανθεί όσα αισθάνεται ο ρόλος του; Ή έναν ολόκληρο κόσμο, πολύ πιο σύνθετο από εκείνον που αντιλαμβανόμαστε παρακολουθώντας τον από την πλατεία;

Ας φανταστούμε μια συνθήκη αντίστοιχη με εκείνη της κινηματογραφικής ταινίας The

Matrix. Στον κόσμο της, η πραγματικότητα εμφανίζεται ως μια πολυεπίπεδη κατασκευή, όπου το πραγματικό και το εικονικό συνυπάρχουν, η συνείδηση βιώνει ως αληθινό έναν τεχνητά διαμορφωμένο κόσμο και τα όρια ανάμεσα στην αντίληψη, την εμπειρία και την πραγματικότητα γίνονται δυσδιάκριτα. Στη δική μας υπόθεση δεν πρόκειται για μια τεχνητή πραγματικότητα που εξαπατά τον άνθρωπο, αλλά για μια συνειδητά κατασκευασμένη μυθοπλασία, μέσα στην οποία ο ηθοποιός καλείται να υπάρξει αληθινά.

Τι θα ανακαλύπταμε, λοιπόν, αν αποκτούσαμε πρόσβαση στις εσωτερικές του διεργασίες; Μια συνείδηση που λειτουργεί ταυτόχρονα σε πολλαπλά επίπεδα. Τη συνείδηση του πραγματικού ανθρώπου, τη σκέψη του δραματικού προσώπου, τη μνήμη προσωπικών και επινοημένων βιωμάτων, τις αισθητηριακές προσλαμβάνουσες, τις επιθυμίες, τις προθέσεις και τις αντιδράσεις που γεννιούνται από την επικοινωνία με τον συμπαίκτη. Όλα αυτά δεν υπάρχουν ως ανεξάρτητα διαμερίσματα ενός εγκεφάλου. Αλληλεπιδρούν, αλληλοτροφοδοτούνται, μεταβάλλονται και συνθέτουν μια ενιαία λειτουργία μέσα στο εδώ και το τώρα της σκηνής.

Πώς επιτυγχάνεται όμως αυτή η σύνθεση; Η απάντηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στην αθέατη εργασία που προηγείται της παράστασης.

Κατά τη διάρκεια των προβών, ο ηθοποιός επεξεργάζεται τις δεδομένες συνθήκες του έργου, το παρελθόν του δραματικού προσώπου, τις σχέσεις, τις ανάγκες, τις αντιφάσεις και τους σκοπούς του. Αναζητά αντιστοιχίες ανάμεσα σε προσωπικά βιώματα και στη ζωή του ρόλου, επιστρατεύει τη φαντασία, δοκιμάζει συμπεριφορές και ανακαλύπτει εσωτερικές συνδέσεις. Οι αντιστοιχίες αυτές δεν αποτελούν φιλολογικές καταχωρίσεις. Δεν αρκεί να αποφασίσει ότι ένα προσωπικό βίωμα αντιστοιχεί σε κάποιο γεγονός της ζωής του ήρωα. Χρειάζεται να το επεξεργαστεί, να το δοκιμάσει και να το ενσωματώσει σε μια σύνθετη εσωτερική διαδικασία, ώσπου να αποκτήσει οργανική σχέση με τη σκηνική δράση.

Και τα λόγια;

Τα λόγια είναι κεντήματα σκέψης.

Ο θεατρικός λόγος, μαζί με τις σιωπές, τα υπονοούμενα και όσα αποσιωπά ο συγγραφέας, προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για τη συγκρότηση του δραματικού προσώπου. Δεν αποτελεί απλώς κείμενο προς απομνημόνευση. Είναι δραματουργικό υλικό που αποκαλύπτει τις δεδομένες συνθήκες, τις σχέσεις και τις συγκρούσεις, ενώ η λειτουργία του καθορίζεται από την πρόθεση και τη δράση που αναπτύσσει ο ηθοποιός. Στην υποκριτική διαδικασία, άλλωστε, η δράση δεν ταυτίζεται με την εκφορά του λόγου ούτε με την εκτέλεση μιας κίνησης. Προϋποθέτει σκοπό, κατεύθυνση προς τον άλλον και ανταπόκριση στις μεταβολές της σκηνικής συνθήκης.

Όσο βαθύτερα επεξεργάζεται ο ηθοποιός αυτό το υλικό, τόσο περισσότερο οι επιμέρους ανακαλύψεις παύουν να απαιτούν ξεχωριστή, συνειδητή ενεργοποίηση. Συγκροτούν σταδιακά μια εσωτερική λογική, μέσα από την οποία το δραματικό πρόσωπο αποκτά

συνέπεια στη σκέψη, στις επιθυμίες και στις πράξεις του.

Εδώ ανακύπτει το ζήτημα της υποκριτικής ευφυΐας.

Δεν πρόκειται απλώς για την ικανότητα κατανόησης ενός δραματικού χαρακτήρα, αλλά για τη δυνατότητα μετατροπής αυτής της κατανόησης σε ενεργό σκηνική συμπεριφορά. Ο υποκριτικά ευφυής ηθοποιός συνθέτει τις δεδομένες συνθήκες, τις εσωτερικές του αντιστοιχίες, τους στόχους και τις σχέσεις του ρόλου σε μια λειτουργική ενότητα. Δεν αναπαράγει τα αποτελέσματα της πρόβας, αλλά ενεργοποιεί τις διαδικασίες που τα γέννησαν. Αντίθετα, όταν η υποκριτική εργασία εξαντλείται στον καθορισμό της εκφοράς, των κινήσεων και των συναισθηματικών αποτελεσμάτων, η σκηνική δράση κινδυνεύει να μετατραπεί σε μηχανική επανάληψη. Η εξωτερική μορφή διατηρείται, αλλά η εσωτερική αιτιότητα που θα έπρεπε να τη στηρίζει αποδυναμώνεται.

Ας επιχειρήσουμε ένα νοητικό πείραμα.

Αν ένας ολοκληρωμένα συγκροτημένος δραματικός χαρακτήρας μεταφερόταν σε μια συνθήκη που δεν προβλέπεται στο έργο, θα μπορούσε ο ηθοποιός να αυτοσχεδιάσει ως εκείνος; Να ψωνίσει, να συνομιλήσει με έναν άγνωστο, να αντιμετωπίσει ένα απρόβλεπτο γεγονός, διατηρώντας τη λογική, τις επιθυμίες και τον ιδιαίτερο τρόπο αντίληψης του δραματικού προσώπου; Το πείραμα αυτό δεν αποτελεί πρακτική απαίτηση μιας παράστασης ούτε αλάνθαστο κριτήριο αξιολόγησης. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη διαφορά ανάμεσα στην αναπαράσταση μιας ήδη καθορισμένης

συμπεριφοράς και στην κατάκτηση των εσωτερικών προϋποθέσεων που μπορούν να παράγουν συμπεριφορά.

Αν μπαίναμε, λοιπόν, στο μυαλό ενός ηθοποιού την ώρα που παίζει, δεν θα αντικρίζαμε μια σειρά από απομονωμένες σκέψεις ή απομνημονευμένες αντιδράσεις, αλλά ένα σύνθετο δίκτυο βιωμάτων, συνειρμών, προθέσεων και εσωτερικών συσχετισμών που ενεργοποιούνται μέσα στη σκηνική πράξη.

Η ουσιαστική κατάκτηση ενός ρόλου δεν συνίσταται αποκλειστικά στην ικανότητα του ηθοποιού να επαναλαμβάνει με ακρίβεια όσα έχει δημιουργήσει στις πρόβες, αλλά στην ικανότητά του να επανενεργοποιεί δημιουργικά τις εσωτερικές διαδικασίες που τα γεννούν. Η σκηνική αλήθεια δεν βρίσκεται στην κατάργηση της θεατρικής σύμβασης,

αλλά στην οργανική λειτουργία του ανθρώπου μέσα σε αυτήν.