Τον οδηγεί η γλώσσα λέει, όχι η ιστορία. Γράφει χωρίς πλάνο, χωρίς ιδέες («δεν έχω καλές ιδέες» σχολιάζει με αυτοσαρκασμό όταν τον ρωτάμε). Κάποτε στο Παρίσι, συνάντησε τυχαία στον δρόμο τον αγαπημένο του συγγραφέα, τον Σάμιουελ Μπέκετ, και αυτή ήταν από τις πιο σημαντικές του εμπειρίες στον χώρο του θεάτρου. «Η ευθεία οδός» λέει «είναι ο θάνατος του θεάτρου». Όλα πρέπει να λέγονται πλαγίως. Υπαινικτικά. Δεν διαβάζει ποτέ το κείμενό του δυνατά, όπως κάνουν συχνά οι θεατρικοί, και όχι μόνο, συγγραφείς, για να ελέγξουν τον ήχο της γλώσσας. Και αν όλα αυτά ακούγονται κάπως εκκεντρικά, ο Ρεμι ντε Βος μόνο εκκεντρικός δεν είναι. Δουλεύει πολύ, γράφει κάθε μέρα, ζει εδώ και δεκαετίες από την εργασία του στο θέατρο του και τυγχάνει διεθνούς αναγνώρισης με τα έργα του να ανεβαίνουν σε πολλές θεατρικές σκηνές και φεστιβάλ ανά τον κόσμο.
Μιλήσαμε μαζί του με αφορμή το residency που του πρόσφερε το θεατρικό φεστιβάλ Αντίβαρο για έναν μήνα στην πόλη του Ρεθύμνου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ξεκίνησε να γράφει το καινούργιο θεατρικό του, έκανε ένα σεμινάριο θεατρικής γραφής, συμμετείχε σε ένα σεμινάριο μετάφρασης και δραματουργικής ανάλυσης και σε μια ημερίδα που οργάνωσε το πανεπιστήμιο Κρήτης προς τιμή του.
ΦΔ: Στο γράψιμό σου υπάρχει μια έντονα κοινωνική πλευρά. Απεικονίζεται συχνά η σκληρότητα των εργασιακών σχέσεων. Πώς συνδέεται αυτό με τα προσωπικά σου βιώματα;
ΡΝΒ: Από μικρός ήθελα να γίνω ηθοποιός. Τέλειωσα το σχολείο στα 18 και πήγα στο Παρίσι. Δεν με ενδιέφερε να μπω στο πανεπιστήμιο. Οπότε ξεκίνησα αμέσως μαθήματα υποκριτικής σε δραματική σχολή. Ταυτόχρονα έπρεπε να δουλεύω γιατί οι γονείς μου δεν είχαν χρήματα. Δούλευα βράδια κι έκανα δουλειές του ποδαριού, αλλά ο στόχος μου ήταν να γίνω ηθοποιός. Μπήκα λοιπόν από μικρή ηλικία στην παραγωγική αλυσίδα και ανέπτυξα μια κάποια προσωπική ευαισθησία απέναντι στις αδικίες που αντιμετώπιζα στις διάφορες δουλειές, ζυμώθηκα μέσα από αυτή την εμπειρία. Έτσι, όταν άρχισα μετά από δέκα περίπου χρόνια να γράφω σχετικά με κοινωνικά θέματα, για την ανεργία, την προσπάθεια εύρεσης δουλειάς, την εκμετάλλευση, τα προβλήματα που υπάρχουν στον χώρο εργασίας, είχα πολλά να πω, γιατί ήξερα το θέμα εκ των έσω. Και άρχισα να γράφω για αυτά επειδή ήταν η ζωή μου, ήταν βιώματα που γνώριζα καλά. Το πρώτο μου έργο, η Αποσύμπλεξη, δημιούργησε έκπληξη στους θεατρικούς κύκλους της Γαλλίας γιατί τότε δεν είχαμε αντίστοιχη θεματολογία στη δραματουργία μας. Κανείς δεν μιλούσε για τους εργάτες, για τους εργαζόμενους, για τη σκληρή πλευρά της εργασίας. Το έργο τράβηξε το ενδιαφέρον. Κι χρίστηκα, εν μία νυκτί, θεατρικός συγγραφέας.
ΦΔ: Ήταν αριστερό το πρόσημο στην προσέγγιση που έκανες στα εργασιακά ζητήματα;
ΡΝΒ: Ήταν και είναι κάτι πέρα από τη στενή πολιτική στράτευση. Άρχισα το γράψιμο δυο χρόνια μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Ένα-δυο χρόνια μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Δεν ανήκω σε εκείνη τη γενιά θεατρικών συγγραφέων που ήταν θερμοί με το ζήτημα της κοινωνικής αλλαγής [=εννοεί τους μεταπολεμικούς Γάλλους συγγραφείς]. Ο κόσμος δυστυχώς ήταν πολύ διαφορετικός τη στιγμή που άρχισα να γράφω. Εμένα με ενδιέφερε η κοινωνική αδικία. Δεν είχα κάποιο «μήνυμα» να κομίσω ή να υποστηρίξω μια ιδεολογία. Απλώς δεν μπορούσα να κάνω διαφορετικά. Ήμουν υποχρεωμένος να γράφω για τους φτωχούς. Αλλά αυτό δεν με καθιστά στρατευμένο συγγραφέα.
ΦΔ: Τι κάνει κάποιο έργο αληθινό και γνήσιο;
ΡΝΒ: Είναι τόσα πολλά τα καλά έργα στον κόσμο! Και τόσο διαφορετικά. Νομίζω θα πρέπει να υπάρχει μια μεγάλη συναισθηματική επένδυση στο κείμενο από την πλευρά του συγγραφέα. Και να συντονίζονται πολλοί με αυτήν.
ΦΔ: Είσαι πολύ παραγωγικός συγγραφέας και έχεις γράψει πολλά έργα κατά παραγγελία. Δεν σε αγχώνει η διαδικασία; Πώς διαχειρίζεσαι τα αυστηρά deadlines;
ΡΝΒ: Είναι φοβερά δύσκολο. Είναι ο λόγος που ήθελα να έρθω στην Κρήτη! [= εννοεί στο residency του φεστιβάλ Αντίβαρο]. Για να ξεφύγω από όλα αυτά πίνοντας ρακή και απολαμβάνοντας τον ήλιο.
ΦΔ: … Και να γράψεις στο στυλ του Μπουκόφσκι;
ΡΝΒ: Τον αγαπώ. Είναι μεγάλος συγγραφέας. Υπάρχει μεγάλο στρες με τις προθεσμίες, σίγουρα. Ξέρεις τι με βοηθάει; Όταν ήμουν νεότερος υπήρξα πολύ αθλητικός. Δοκίμασα πολλά αθλήματα και έτσι ασκήθηκα στην πειθαρχία. Τώρα βέβαια είμαι γέρος και δεν έχω τις ίδιες αντοχές. Υπάρχουν περιπτώσεις που πρέπει να έχω το κείμενο έτοιμο μέσα σε 2-3 μήνες. Και πρέπει να είμαι καλός κάθε φορά. Δεν έχω περιθώρια να μην είμαι καλός. Αυτή είναι η δουλειά μου. Και είμαι υποχρεωμένος να την παίρνω στα σοβαρά.
ΦΔ: Ποια είναι η λειτουργία του χιούμορ στο έργο σου;
ΡΝΒ: Είναι πολύ κεντρικό στοιχείο. Πρώτα από όλα, είναι αναπόσπαστο μέρος της προσωπικότητάς μου. Κατά τη νεότητά μου έκανα κάποιες ζόρικες δουλειές, όπως σου είπα. Για παράδειγμα υπήρξα, μεταξύ των άλλων, οδηγός ασθενοφόρου, με συνεχείς βραδινές βάρδιες στο Παρίσι και είδα πολλά άσχημα πράγματα. Αυτοκτονίες νέων ανθρώπων, τραυματισμούς, θανάτους. Και ίσως σαν αντιστάθμισμα σε όλο αυτό ανέπτυξα μια έντονη αίσθηση ειρωνείας και χιούμορ μέσα μου. Μακάβριο χιούμορ βέβαια. Η ζωή είναι πολλές φορές μαύρη και δύσκολη, αλλά δεν μπορείς να κάνεις τίποτε άλλο από το να γελάς μαζί της για να συνεχίσεις να ζεις.
ΦΔ: Οι διάλογοί σου έχουν ρυθμικότητα, μελωδικότητα. Ποια είναι η σχέση σου με τη μουσική;
ΡΝΒ: Δεν είμαι μουσικός βέβαια. Δεν ακούω καν πολλή μουσική. Αλλά ενδιαφέρομαι τρομερά για τον ήχο των λέξεων, τη μουσικότητα του κειμένου, τον τρόπο που ένας ηθοποιός επιλέγει να μιλήσει. Για μένα αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό καμιά φορά ακόμα και από το περιεχόμενο των λόγων, από το τι λένε τα λόγια. Όσο παράξενο κι αν ακουστεί προτιμώ ένα ακατάληπτο κείμενο που έχει όμως μελωδικότητα, παρά ένα κείμενο το οποίο μεταφέρει βαρύγδουπα μηνύματα αλλά είναι κακόηχο.
ΦΔ: Ποια άλλη τέχνη εκτός από το θέατρο σε έχει βοηθήσει να γράψεις θέατρο και πώς;
ΡΝΒ: Δεν με ενδιαφέρει το σινεμά…
ΦΔ: Έγραψες ποτέ σενάριο για ταινία;
ΡΝΒ: Ναι, μια φορά αλλά ήταν χάλια. Δεν με ενδιαφέρει επίσης πολύ το θέατρο. Πηγαίνω κάποιες φορές, αλλά μη φανταστείς ότι είμαι σε παραστάσεις κάθε βράδυ. Μου αρέσει πολύ η μοντέρνα ζωγραφική όμως. Πάω συχνά σε εκθέσεις, μουσεία. Μου αρέσει αυτό. Δεν ξέρω γιατί. Παλαιότερα, μέχρι τα σαράντα μου περίπου, διάβαζα πολύ θέατρο και πήγαινα σε παραστάσεις. Αλλά τώρα πλέον όχι. Διαβάζω άλλα πράγματα, μυθιστορήματα ή non fiction για ζητήματα που με ενδιαφέρουν.
ΦΔ: Ποιοι συγγραφείς σε έχουν επηρεάσει;
ΡΝΒ: Ο Μπέκετ σίγουρα. Όταν τον πρωτοδιάβασα εντυπωσιάστηκα από το γράψιμό του. Άλλα είναι πολλοί που με έχουν επηρεάσει. Ο Τόμας Μπέρνχαρντ επίσης. Ο Κάφκα. Γενικά η ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Έχω μελετήσει πολύ και τους αρχαίους Έλληνες δραματουργούς.
ΦΔ: Πώς σου φάνηκε το Ρέθυμνο; Μπόρεσες να δουλέψεις ή σε παρέσυρε η ξέφρενη κοινωνική ζωή της πόλης μας;
ΡΝΒ: Γνώρισα πολλούς καλλιτέχνες στο Ρέθυμνο. Έκανα φίλους. Μου άρεσε η ηρεμία και η ησυχία που υπάρχει στην πόλη. Ο καιρός είναι υπέροχος. Όπως και το φαγητό. Σίγουρα θα αναζητήσω τη ρακή όταν επιστρέψω στο Παρίσι. Ήταν ωραία ανακάλυψη.
Ευχαριστούμε για τις φωτογραφίες τον Νεκτάριο Γεώργιο Κωνσταντινίδη.