Η ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΕΥΓΕΝΙΟΥ ΤΡΙΒΙΖΑ,

  •  Τάκης Τζαμαργιάς, Σκηνοθέτης – Καλλιτεχνικός Διευθυντής Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά
  •  Γιώργος Λυμπέρης, Θεατρολόγος

Ο Ευγένιος Τριβιζάς εμφανίζεται την δεκαετία του’80 και αν και έχει ασχοληθεί με όλα σχεδόν τα είδη λογοτεχνίας είναι αδιαμφισβήτητα ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς «Θεάτρου για ανήλικους θεατές» στον κόσμο. Έχει σπουδάσει νομική και οικονομικά και είναι καθηγητής εγκληματολογίας στην Αγγλία αλλά παράλληλα έχει εφεύρει το ηλεκτρικό ρουφοσκόπιο, την μπανιέρα με τις δώδεκα τρύπες και τον αναδρομικό καθρέφτη. Η περίπτωση του είναι μοναδική. Ένας επιστήμονας και δημιουργός των σπουδαιότερων παιδικών ιστοριών. Τα έργα του έχουν βραβευτεί από την Ακαδημία Αθηνών, από την Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών, τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού βιβλίου, τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά. Στην Αγγλία και στην Αμερική έχει διακριθεί με το Parents’ Choice Amazing Accomplish Award Commendation, το Hudson Massachusetts Children Choice Award, το Arizona Library Association Young Readers Awards και το California Peace Education Fund Children’s Book Award. 

Τα έργα του, καταξιωμένα στη συνείδηση αναγνωστών και θεατών όλων των ηλικιών, παρά τη συνεχιζόμενη εκδοτική έκρηξη και την αναπόφευκτη εμπορευματοποίησή της, συνεχίζουν να προκαλούν με την ποιότητά και την καινοτομία τους, οι οποίες εντοπίζονται όχι μόνον στην ιδιαίτερη θεματική τους αλλά στον τρόπο έκφρασης και την οπτική τους. Ενδεχομένως να οφείλεται σε αυτό που και ο ίδιος πρεσβεύει για τη γραφή …πως τα μηνύματα αισιοδοξίας και οι φανταστικοί κόσμοι που δημιουργεί ένας συγγραφέας, μπορούν να αποτελέσουν πρότυπα αλλαγής του κόσμου του αναγνώστη. (Τριβιζάς, 2011). Μέσω της  σύζευξης πραγματικού και φανταστικού κόσμου, τίθεται η άρρηκτη ανάγκη για αλλαγή των συνθηκών ζωής του πραγματικού κόσμου (Γραμματάς, 1996).Ο Τριβιζάς έχοντας απόλυτη συνείδηση των απεριόριστων δυνατοτήτων του Θεάτρου για παιδιά και της ιδιαίτερης φύσης του αποδέκτη του, σχεδόν πάντα διακριτικά, με το σύνολο της δραματουργίας του προκρίνει τη φαντασία ως μοναδική πηγή καινοτομίας και δημιουργικότητας προκειμένου να αποκαλυφθεί η δισυπόστατη φύση της πραγματικότητας που σκόπιμα παραγκωνίζει ή και συσκοτίζει η μυωπική ενήλικη αντίληψη (Σερέτη στο: Στη χώρα του Τοτώρα, 2010, 257) Ο Τριβιζάς μορφοποιεί τα οράματα μιας κοινωνίας και αποκαλύπτει την πραγματικότητα στα παιδιά, θέτει διαχρονικά, πολιτισμικά αιτήματα και θέματα με επίκαιρες εκδοχές.  Η θεματική του σύγχρονη και οικουμενική επικεντρώνεται σε κοινωνικές και ηθικές αξίες ενός σύγχρονου κόσμου με οικολογικά ζητήματα, που κινείται ανάμεσα στην ταυτότητα και ετερότητα, στην ηθική διάσταση του χρήματος, στο δίκαιο και το άδικο μακριά από εθνικό-πατριωτικές κραυγές και ηθικολογίες.

 

Στόχος του είναι να συναρπάσει τον ψυχικό κόσμο των παιδιών και να ενεργοποιήσει τη συνείδησή τους. Η επικοινωνία ενδιαφέρει τον Τριβιζά στον βαθμό της συμμετοχικότητας και της διαδραστικότητας. Αποσκοπεί στον ενεργό ανήλικο θεατή με καλλιέργεια που διαθέτει τον δικό του ψυχισμό και την δική του προσωπικότητα. Δείχνει απόλυτο σεβασμό ως προς τον θεατή καθώς δεν τον αντιμετωπίζει απλά ισότιμα αλλά ισοδύναμα. (Γραμματάς, 1996).

Η μορφοπαιδευτική του προσέγγιση είναι μοναδική, χρησιμοποιεί όλους τους ενδεδειγμένους μηχανισμούς, ακόμα και αυτούς με αρνητικό πρόσημο, προκειμένου να πλησιάσει και ενεργοποιήσει τη φαντασία του ανήλικου θεατή του. Στο σημείο αυτό συναντάται μαζί του ως συμπαίκτης πια, εμψυχωτής θεατρικού παιχνιδιού, προκαλώντας του παιχνιδιάρικα την ανάγκη να ξεναγήσει και να ξεναγηθεί στον μικρόκοσμο που αυτός προτείνει, μέσα από πρόσωπα και καταστάσεις διογκωμένα, παραποιημένα, σε μία ακραία γκροτέσκο διάσταση. Κι εκεί ο θεατής κάνει τις δικές του επιλογές, για τον εαυτό του, την κοινωνία των ενηλίκων και τον άνθρωπο γενικότερα με βάση την κρίση του και τα βιώματά του.

Η δραματουργία του αποτελεί πεδίο αξιοποίησης της φαντασίας απαγκιστρωμένη από κάθε προσπάθεια διδακτισμού. Οι πράξεις και οι σκέψεις των ηρώων περνούν μηνύματα χωρίς να αποτελούν φερέφωνο του δραματουργού, αλλά παρουσιάζονται ως απόρροια προβληματισμού ενός παιδιού. Ο νεαρός θεατής βρίσκει αντικρίσματα στις καταστάσεις που υποβάλλεται ο ήρωας για την επίτευξη του στόχου του και η παρότρυνση προς την αναδημιουργία του κόσμου μοιάζει η μόνη λύση. Ο Τριβιζάς δεν είναι απόλυτος ως προς τον τρόπο επίλυσης των προβλημάτων του ήρωα. Αντίθετα οι τρόποι αντιμετώπισης έρχονται μέσα από γόνιμες συγκρούσεις, δίνοντας παράλληλα στον θεατή τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τη φαντασία του για να βοηθήσει τον ήρωα. Το μήνυμα περνάει στον θεατή μέσα από το βίωμα και το παιχνίδι. Η ικανότητα του θεατή για την συμβολή του στην επίλυση των προβλημάτων θεωρείται δεδομένη από το συγγραφέα, αφού αντιμετωπίζεται ως ώριμος θεατής .

Η θεατρικότητα των έργων του Τριβιζά επιτυγχάνεται μέσω των δραματικών χαρακτήρων, ως αυτόνομες και αληθοφανείς οντότητες, και των συγκρούσεων. Οι ήρωες του  ξεφεύγουν από κάθε στερεότυπο και προκαταβάλλουν τον θεατή για συγκεκριμένες συμπεριφορές, ανατρέποντας αυτό που έχουμε στη συνείδησή μας ως νόρμα. Λόγοι ιδεολογικής, ψυχολογικής, συναισθηματικής, υλικής και μεταφυσικής φύσεως οδηγούνε τους δραματικούς χαρακτήρες σε συγκρούσεις. «Η σύγκρουση, η πεμπτουσία του δράματος, τίθεται στο επίκεντρο της τέχνης του» (Μουδατσάκης, 1994). Οι ήρωες παλεύουν με τον εαυτό τους ή με εξωτερικούς παράγοντες και η σύζευξη συγκρούσεων σε είδη μορφές και ένταση συμβάλλουν στην ανάπτυξη της θεατρικότητας (Γραμματάς, 2005). Οι καταστάσεις στις οποίες οδηγούνται οι ήρωες μέσα από τις συγκρούσεις δεν είναι στατικές αλλά ένα συνοθύλευμα σχέσεων, συγκυριών και προθέσεων.

Ψήγματα λαϊκού παραμυθιού στην δραματουργία του Τριβιζά δηλώνουν την επιρροή του από την γραπτή παράδοση. Ο παμψυχισμός και οι μεταμορφώσεις των ηρώων αξιοποιούνται ενδελεχώς προσδίδοντας  ζωτικότητα αλλά ταυτόχρονα απογυμνωμένες από προγενέστερες χρήσεις τους, οδηγούν σε σύγχρονα και άκρως ενδιαφέροντα δημιουργήματα (Μαλαφάντης, 2006). Ζώα και αντικείμενα γίνονται φορείς δράσης στα έργα του, (όπως τα Μαγικά Μαξιλάρια του Αρπατίλαου  που μετατρέπουν τα όνειρα των πολιτών σε εφιάλτες).

Η γόνιμη αξιοποίηση μοτίβων και στοιχείων στη γραφή του Τριβιζά οδηγεί σε μία ιδιαίτερη και μοναδική σήμανση των πραγμάτων. Η έννοια του χιούμορ ανατροφοδοτείται πολύσημα στα δραματικά κείμενά του με έναν τρόπο μοναδικό. Η προτροπή για γέλιο δίνει τη θέση της στην αποφόρτιση των σκληρών καταστάσεων που αντιμετωπίζουν οι ήρωές του, παντρεύοντας το χιούμορ με άλλα στοιχεία όπως το τραγικό, το λυρικό και το ερωτικό. Ο ανήλικος θεατής με όχημα το υπαινικτικό χιούμορ προσεγγίζει ευκολότερα ακόμη και τα πιο λεπτά και επώδυνα θέματα. Το γκροτέσκο στοιχείο στα έργα του γιγαντώνει τα κακώς κείμενα του πραγματικού κόσμου χωρίς να τα γελοιοποιεί.

 Η ονοματοποιία του λειτουργεί άλλοτε περιγραφικά όπως Αχυρούλης και κυρ Δίκανος στο Όνειρο του Σκιάχτρου και άλλοτε κατασκευάζει «ανήκουστα όντα που αντλούν την ύπαρξή τους από το όνομά τους» όπως μπαλονόδεντρα, ελικοπτεροκροκόδειλο, φυλακόδεσμος, Ξεφτύλιος, Βουλίμιος (Έσσλιν, 1996). Ο Τριβιζάς όμως δεν μένει μόνο σε αυτό αλλά ονοματίζει ήρωες και τόπους μέσα από συμφυρμούς λέξεων (Αρπατίλαος) επιβεβαιώνοντας πως είναι παράλληλα και ένας δεξιοτέχνης γλωσσοπλάστης (Μπαμπινιώτης, 2011). Παρετυμολογίες και λογοπαίγνια αυξάνουν το ενδιαφέρον σε δραματουργικό επίπεδο καθώς συνυποδηλώνουν μία νέα πρόταση ως προς την χρήση της γλώσσας ενισχύοντας τη σάτιρα και την παρωδία. Σε όλο του το έργο κυριαρχεί μια προωθημένη γλωσσική ανάπτυξη με καλλιεργημένο λεξιλόγιο με… τολμηρούς λεκτικούς συνδυασμούς σε απροσδόκητες συνθέσεις σε τέτοιο βαθμό που κάποιες φορές οδηγείται σε ναρκισσιστική υπερβολή, όπως εύστοχα έχει επισημανθεί από τους μελετητές. (Σερέτη στο: Στη χώρα του Τοτώρα,2010, 248)

Τα μορφολογικά, δομικά, υφολογικά γνωρίσματα που απαρτίζουν το σύνολο της δραματουργίας του είναι διαρθρωμένα σε ένα περιβάλλον «ανοιχτό», όχι μόνο γιατί αναζητούν την διαμεσολάβηση του σκηνοθέτη, του ηθοποιού και των υπόλοιπων συντελεστών της παράστασης,  αλλά γιατί ο συγγραφέας προτείνει συνειδητά ελλειπές κείμενο «παιχνιδιάρικο» με άμεσο και προφανή τρόπο, δεκτικό σε ποικιλότροπες προσεγγίσεις ανάλογες με την κρίση των ανήλικων θεατών.

Τα κύρια στοιχεία της δραματουργίας του είναι η έκπληξη, ο αιφνιδιασμός και η ανατροπή. Ανατρέπει κλασικά μοτίβα προκειμένου να επανα-τροφοδοτηθούν με σύγχρονες σημάνσεις και αναφορές. Τα διακείμενά του λειτουργούν μέσω της αμφισβήτησης προτύπων και στερεοτύπων ασκώντας υπονομευτική κριτική με ειρωνεία και χιούμορ, ως τα μόνα όπλα στα χέρια του παιδιού, με στόχο να ανταποκριθεί στα αιτήματα των σύγχρονων κοινωνιών. Μανιχαϊστικά σύμβολα καλού - κακού συγχέονται, τροποποιούνται, εκτροχιάζονται. Η «τεχνική του λάθους» έτσι όπως αυτή εκτυλίσσεται στο έργο ενός άλλου μεγάλου παραμυθά, του Τζιάννι Ροντάρι, αξιοποιείται γόνιμα και δημιουργικά από τον Ευγένιο Τριβιζά προκειμένου να χτίσει τις τεχνικές υπονόμευσης και ανατροπής. Ο Τριβιζάς παρωδεί τα μοτίβα του, τα ανασυνθέτει και οδηγείται στην πρωτότυπη δραματουργία. Η αμεσότητα και το προσφιλές στα παιδιά δημιουργείται μέσα από την ανα-σημασιοδότηση καταστάσεων και συναισθημάτων που βιώνει το παιδί του σήμερα. Οι πληροφορίες που δίνονται εξ αρχής στον θεατή και πολλές φορές είναι περισσότερες από αυτές που γνωρίζουν οι ίδιοι οι ήρωες, αναδεικνύουν την κωμική ειρωνεία μέσα από την αντιπαράθεσή της με την τραγική ειρωνεία. (Τριβιζάς, 1994)

Τα έργα του Ευγένιου Τριβιζά προσφέρουν στον ανήλικο θεατή ένα φανταστικό κόσμο που αντιτίθεται στην αντιποιητική πραγματικότητα. Με όχημα το χιούμορ, τη φαντασία, την ευαισθησία, την πλοκή, τον αριστοτεχνικό τρόπο που χειρίζεται τη γλώσσα, μας ταξιδεύει σε πολυεπίπεδες ιστορίες όπου οι δύσκολες καταστάσεις δεν αποθαρρύνουν τον θεατή. Αντίθετα, του δίνουν δύναμη και τον γεμίζουν με ελπίδα μακριά από κάθε είδος διδακτισμού.