Η ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΝΙΝΑΣ ΡΑΠΗ,

  •  Μενέλαος Καραντζάς, Θεατρολόγος - Σκηνοθέτης

Η Νίνα Ράπη ανήκει στην ολιγάριθμη ομάδα Ελλήνων θεατρικών συγγραφέων που ξεκίνησαν τη συγγραφική τους δραστηριότητα στο εξωτερικό. Η εργογραφία της είναι ιδιαίτερα πλούσια και περιλαμβάνει 18 έργα που γράφτηκαν στην περίοδο των τελευταίων 25 χρόνων και με μία μόνο εξαίρεση, έχουν όλα δοκιμαστεί με επιτυχία σε διάφορες θεατρικές σκηνές. Σχεδόν όλα τα έργα της είναι γραμμένα στα Αγγλικά και έχουν παρουσιαστεί σε θέατρα του Λονδίνου. Τα τελευταία χρόνια κάποια από τα έργα της έχουν μεταφραστεί στα Ελληνικά. Το έργο της Ακροβασία (μετάφραση του Edgewise) παρουσιάστηκε στις Αναγνώσεις του Εθνικού Θεάτρου το 2010, ενώ πρόσφατα άρχισε να γράφει θέατρο και στην Ελληνική γλώσσα, που επανέρχεται, όμως, στο Λονδίνο: το έργο της Άγριες Νότες παρουσιάστηκε ήδη εκεί μεταφρασμένο στα Αγγλικά. Παρά το γεγονός ότι όπως αποδεικνύουν τα γραπτά της κατέχει και χειρίζεται με εξαιρετικό τρόπο και τις δύο γλώσσες, προτιμά οι μεταφράσεις των έργων της να γίνονται από άλλους μεταφραστές αποφεύγοντας τον πειρασμό της διασκευής τους από την ίδια, κάτι που πιθανώς θα αλλοίωνε το ιδιαίτερο και έντονα προσωπικό ύφος που έχει και είναι διαφορετικό για καθεμία από τις γλώσσες στις οποίες γράφει. Όπως έχει δηλώσει, στη γραφή της συνδυάζονται δύο στιλ που καθένα τους σχετίζεται με τα διαφορετικά πολιτιστικά στοιχεία των δύο γεωγραφικών τόπων στους οποίους έχει ζήσει μέχρι τώρα: το ένα είναι άμεσο και ρεαλιστικό και συνδέεται με την Ελλάδα, ενώ το άλλο είναι περισσότερο απόμακρο και στιλιζαρισμένο και συνδέεται με το Λονδίνο.

Η συγγραφική της περιπέτεια ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του ‘80 και όπως έχει συμβεί σε πολλούς άλλους θεατρικούς συγγραφείς έκανε τα πρώτα της λογοτεχνικά βήματα στο χώρο του διηγήματος και της μικρής φόρμας. Οι σπουδές της στην Κοινωνιολογία και το μεταπτυχιακό της στη Θεατρολογία αποτελούν προφανώς τα τεχνικά και θεωρητικά θεμέλια των έργων της, αλλά τη δημιουργική πνοή και την καλλιτεχνική αξία στις θεατρικές κατασκευές της τις δίνει η προσωπική της ιστορία ζωής. Όπως η ίδια παραδέχεται, η σχέση της με το θέατρο ήταν σχεδόν ανύπαρκτη μέχρι τη στιγμή που ήρθε σε επαφή με παραστάσεις και κείμενα συγγραφέων όπως ο Μπέκετ, ο Χάινερ Μύλλερ, ο Πίντερ και ο Χάουαρντ Μπάρκερ. Η επαφή αυτή σε συνδυασμό με την εσωτερική ανάγκη έκφρασης προσωπικών ιδεών και απόψεων που πήγαζαν από τις επιλογές και τις ψυχικές ανησυχίες της, την ώθησαν να αρχίσει να γράφει και να περάσει πολύ γρήγορα από το διήγημα στο θέατρο.

Εκτός από τη γλώσσα γραφής που επηρεάζει άμεσα τη φόρμα και την αισθητική των έργων της Νίνας Ράπη, οι πραγματικότητες που περιγράφουν και οι κόσμοι στους οποίους αναφέρονται διαχωρίζονται, επίσης, σε δύο πόλους με διαφορετικές επιδράσεις στη μορφή των έργων της. Συγκεκριμένα, τα έργα που αφορούν την Αγγλική πραγματικότητα διακρίνονται για την ειρωνεία τους, τα στοιχεία της αποστασιοποίησης και ευνοούν τη χρήση τεχνικών αποδόμησης, ενώ στα έργα που βασίζονται στην Ελληνική πραγματικότητα κυριαρχούν το συναίσθημα, η αναζήτηση μιας αλήθειας και η γραμμική δομή στην αφήγηση. Οποιαδήποτε πραγματικότητα και αν αναπαριστούν τα έργα της, όμως, οι βασικοί άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφονται είναι κοινοί και συνδέουν στις περισσότερες περιπτώσεις κάποια εξωτερικά ερεθίσματα με αντίστοιχες προσωπικές και εσωτερικές καταστάσεις που ενίοτε γίνονται ιδιαίτερα έντονες. Κεντρικό θέμα στα περισσότερα έργα της είναι ο/η outsider [= ξένος, παρείσακτος], μια έννοια που γίνεται εύκολα αντιληπτή, αλλά δύσκολα μεταφράζεται με ακρίβεια. Για τη Νίνα Ράπη, που αναγνωρίζει τον εαυτό της ως outsider ήδη από την ηλικία των δύο ετών, ο όρος αυτός περιλαμβάνει τη ζωή στο όριο και ίσως στο περιθώριο, τη διαφορετικότητα, την παρατήρηση του «φυσιολογικού» εκ των έξω και το αίσθημα ότι δεν ανήκει πουθενά, δεν εντάσσεται οργανικά σε έναν κοινωνικό χώρο. Είναι προφανές ότι η παρατήρηση από απόσταση είναι η δραστηριότητα που την κεντρίζει και την κατευθύνει για τη συγγραφή των έργων της, ενώ η αίσθηση της ύπαρξης ορίων και των συνεπειών που επιφέρει η παραβίασή τους είναι πάντοτε παρούσα και συχνά καταπιεστική για τους ήρωές της.

Επιστρέφοντας στο φιλολογικό επίπεδο, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η λέξη edge [= άκρη, περιθώριο, κόψη] και διάφορα παράγωγά της συναντώνται σε όλα σχεδόν τα έργα της είτε ως τίτλος, είτε ως μέρος μιας κατάστασης, είτε ως περιγραφή στις σκηνικές οδηγίες ή ανάμεσα στις ατάκες των ηρώων της. Αν και η Ράπη εξωθεί τους ήρωές της στα όρια και στα όριά τους, αισθάνεται απεριόριστη αγάπη γι’ αυτούς και είναι πάντοτε η αγάπη μία ή η μοναδική λύση που τους προτείνεται. Η αγάπη που περιγράφει η συγγραφέας και διαποτίζει τα έργα της είναι απόλυτη, συχνά ερωτική και πολλές φορές δύσκολη, αλλά είναι συνήθως αποτελεσματική ή μοιραία.

Η αντίληψη της έννοιας του ορίου και του περιθωρίου για τη Ράπη εδράζεται στις ποικίλες εμπειρίες της ζωής της και για κάποιον που έχει γνώση στοιχείων από τη βιογραφία της, δεν είναι δύσκολο να οδηγηθεί σε συμπεράσματα σχετικά με τις βιωματικές αναφορές που βρίθουν στα έργα της. Η καταγωγή της από το Άργος Ορεστικό, μια πόλη στις εσχατιές του Ελληνικού κράτους όπου τα συνοριακά επεισόδια που σχετίζονται με τη λαθρομετανάστευση και τη λαθραία διάβαση είναι σχεδόν καθημερινά, έχει ασφαλώς επηρεάσει τις περιγραφές και τις καταστάσεις σε πολλά έργα της που διαδραματίζονται ακριβώς σε πόλεις ή περιοχές συνόρων και βαραίνει ιδιαίτερα στους διαλόγους των ηρώων και στο παρελθόν με το οποίο τους προικίζει. Η διαμονή της στο Λονδίνο και η τοποθέτηση του εαυτού της στην κατηγορία του ξένου μέσα στην πόλη αντανακλάται συχνά στην τραυματισμένη ψυχοσύνθεση κάποιων ηρώων της και πολλές φορές εξηγεί τις δυναμικές ―μέχρι του σημείου του εξτρεμισμού― πολιτικές θέσεις και τις δυνατές και ξεκάθαρες κοινωνικές κραυγές των ηρώων της. Τέλος, το γεγονός ότι όσον αφορά τη σεξουαλικότητά της ανήκει σε μία ομάδα μειονότητας την οδηγεί να βρίσκει διαφορετικούς τρόπους να εκφράζει σε κάθε της έργο τη φωνή της ομάδας αυτής κι έτσι queer άτομα ή άτομα χωρίς ξεκάθαρο φύλο εμφανίζονται σταθερά ανάμεσα στους χαρακτήρες των έργων της.

Στην αγάπη που τρέφει η Νίνα Ράπη για την εξερεύνηση των ορίων έρχονται συχνά ―και ιδιαίτερα στα τελευταία της έργα Angelstate, Reasons to Hide και Kiss the Shadow που αποτελούν μια τριλογία― να προστεθούν προβληματισμοί που σχετίζονται με την παρακολούθηση, τον εγκλεισμό (συνήθως καταναγκαστικό), τον εξουσιαστικό έλεγχο και την επακόλουθη αντίσταση. Η συγγραφέας φαίνεται αποφασισμένη να αρθρώσει ισχυρότερο πολιτικό λόγο και να κατευθύνει τα πυρά της σε στόχους που δεν κατονομάζονται αλλά συχνά είναι ευνόητοι, ενώ παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι αυτό συμπίπτει και με τη συγγραφή στα Ελληνικά.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο των έργων της είναι η σχέση τους με τη μουσική: η Ράπη είναι πολύ συγκεκριμένη στις μουσικές επιλογές της που επενδύουν τις σκηνές των θεατρικών της και οι αναγνώστες που γνωρίζουν τις σχετικές αναφορές αισθάνονται ότι απολαμβάνουν εξίσου το να ακούν καθώς και το να βλέπουν ένα έργο στο μυαλό τους όταν το διαβάζουν. Κι εδώ η προσωπική ιστορία της συγγραφέως που ήταν ιδρυτικό μέλος ροκ συγκροτήματος πριν ασχοληθεί με το θέατρο μπορεί να δικαιολογήσει απόλυτα τις επιτυχημένες επιλογές της μουσικής και των τραγουδιών που υπηρετούν και αποσαφηνίζουν νοήματα και σημασίες στα έργα της.

Για το σκηνοθέτη που θα αναλάβει να παρουσιάσει κάποιο έργο της στο θέατρο η συγγραφέας επιφυλάσσει εκπλήξεις. Στην πρώτη ανάγνωση τα έργα της μοιάζουν να είναι απολύτως έτοιμα να μεταφερθούν στη σκηνή, καθώς οι λεπτομερείς σκηνικές οδηγίες και κυρίως τα εξαντλητικά σημειώματα που αποτελούν τις περιγραφές του χαρακτήρα και του παρελθόντος των ηρώων της δείχνουν ότι όλα έχουν προβλεφθεί και ότι η Ράπη κατέγραψε στο χαρτί την ξεκάθαρη εικόνα που είδε στο μυαλό της. Είναι πολύ πιθανόν τα πράγματα να έχουν συμβεί έτσι. Η μεταφορά, όμως, από την τυπωμένη σελίδα στη σκηνή απαιτεί πολύ περισσότερο κόπο και δουλειά γιατί συνήθως στα έργα της τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται. Χωρίς να προσπαθεί να παγιδεύσει τους συνεργάτες της η Ράπη είναι τόσο επεξηγηματική στο κείμενό της όσο χρειάζεται και προσφέρει εκείνες τις λεπτομέρειες για τους ήρωες που είναι απολύτως απαραίτητες για τη στοιχειώδη κατανόησή τους. Αυτό σημαίνει ότι επιτρέπει στους συντελεστές μιας παράστασης (ηθοποιούς, σκηνοθέτη, σκηνογράφο) αλλά και απαιτεί απ’ αυτούς να δουλέψουν δημιουργικά για να ανακαλύψουν την πλήρη δυναμική των χαρακτήρων και να προχωρήσουν πέρα από τα δεδομένα που η ίδια θέτει ως αφετηρίες και αφορμές. Ό,τι στην αρχή δείχνει ξεκάθαρο και σαφές αποδεικνύεται ότι διαθέτει βάθος που περιμένει να εξερευνηθεί. Είναι η ιδιαίτερη τέχνη και τεχνική της Νίνας Ράπη που κάνουν τα έργα της να είναι μεν απολαυστικά στην ανάγνωση αλλά να αποκαλύπτονται ως αληθινά δεξιοτεχνήματα όταν μια ομάδα δημιουργών εμβαθύνει σ’ αυτά, τα αναλύει και τα παρουσιάζει στη θεατρική σκηνή.